Nguyễn Tuân, một bậc thầy của văn chương Việt Nam, nổi tiếng với phong cách nghệ thuật độc đáo, luôn khát khao hướng tới cái đẹp. Trong tác phẩm “Chữ người tử tù”, ông đã khắc họa những con người với vẻ đẹp phẩm giá cao quý, đặc biệt là qua tình huống cho chữ đầy ám ảnh và độc đáo. Cảnh cho chữ không chỉ là đỉnh cao nghệ thuật của thiên truyện mà còn là minh chứng cho tư tưởng thẩm mỹ sâu sắc của Nguyễn Tuân, nơi cái đẹp luôn song hành cùng cái thiện và sự cao thượng.
Bối cảnh trước cảnh cho chữ
Huấn Cao, một tử tù với tâm hồn phóng khoáng, ghét bỏ những kẻ nhũng nhiễu dân lành, là một nghệ sĩ tài năng, luôn giữ gìn sự trong sáng trong nghệ thuật của mình. Ông có nguyên tắc riêng, chỉ cho chữ những người ông kính trọng, không vì quyền uy hay tiền bạc. Viên quản ngục, dù làm nghề cai ngục, lại là người có thiên lương, biết quý trọng người tài và yêu cái đẹp, khao khát được Huấn Cao cho chữ. Cảnh cho chữ diễn ra trong không gian tù ngục tối tăm, nơi Huấn Cao ban ân huệ cuối cùng của mình cho người quản ngục. Dù ban đầu Huấn Cao không nhận ra tấm lòng của viên quản ngục, nhưng sau đó, ông không thể từ chối mong muốn chính đáng của một người biệt nhỡn liên tài.
Diễn biến cảnh cho chữ trong “Chữ người tử tù”
Cảnh cho chữ diễn ra vào đêm khuya, thời khắc cuối cùng của một tử tù và cũng là khoảnh khắc quan trọng nhất của Huấn Cao. Không gian tù ngục u ám, bẩn thỉu, ngột ngạt lại trở thành bối cảnh cho một hành động nghệ thuật thiêng liêng. Giữa không gian đó, Huấn Cao, dù mang gông xiềng, vẫn ung dung, đĩnh đạc điểm tống nét chữ trên tấm lụa trắng tinh. Ngược lại, viên quản ngục và thầy thơ lại khúm núm, chuyển động, thể hiện sự trân trọng và biết ơn. Điều này cho thấy sự đảo lộn trật tự xã hội thông thường: người tử tù lại ở vị thế cao hơn, ban ân huệ, còn người có quyền hành lại ở thế dưới, cúi đầu nhận ơn.
“Một cảnh tượng xưa nay chưa từng có”
Cảnh cho chữ được xem là “xưa nay chưa từng có” bởi nhiều yếu tố đặc biệt. Thông thường, nghệ thuật được sáng tạo trong không gian rộng rãi, trang nghiêm hoặc ít nhất là sạch sẽ. Tuy nhiên, cảnh cho chữ lại diễn ra ở nơi “cái ác ngự trị”, chốn tù ngục tối tăm. Người nghệ sĩ (Huấn Cao) phải đối mặt với tâm lý và thể xác bất ổn (đeo gông, xiềng xích, chờ án tử) nhưng vẫn sáng tạo nghệ thuật. Quan trọng hơn, người quản ngục – người có quyền bắt buộc tử tù – lại ở thế nhận ơn. Sự tương phản giữa bóng tối và ánh sáng, giữa sự ô uế của nhà giam và sự tinh khiết của tấm lụa trắng cùng những nét chữ đẹp đẽ, đã làm nổi bật hình tượng Huấn Cao, sự vươn lên của cái đẹp, cái thiện và cái tài giữa hoàn cảnh khắc nghiệt.
Ý nghĩa của cảnh cho chữ
Cảnh cho chữ mang nhiều ý nghĩa sâu sắc:
- Ca ngợi thiên lương: Nó tôn vinh phẩm chất cao đẹp, thiên lương trong sáng của cả Huấn Cao và viên quản ngục.
- Chiến thắng của cái đẹp: Cảnh tượng khẳng định sức mạnh của cái đẹp, khả năng tỏa sáng ngay cả trong nơi u ám nhất.
- Khẳng định quan niệm thẩm mỹ: Qua đó, Nguyễn Tuân thể hiện quan niệm về cái đẹp gắn liền với cái thiện, cái tài hoa và nhân cách cao thượng của con người.
Huấn Cao khuyên viên quản ngục rời bỏ chốn ngục tù nhơ bẩn để “đổi chỗ ở”, giữ gìn thiên lương và tiếp tục thỏa nguyện “chơi chữ”. Điều này nhấn mạnh rằng cái đẹp, dù có thể nảy sinh từ nơi tối tăm, không thể tồn tại song song với cái ác. Chơi chữ không chỉ là nghệ thuật mà còn là biểu hiện của cách sống văn hóa, đòi hỏi sự cảm nhận bằng cả tâm hồn, tìm thấy “hương vị của thiên lương” trong mực và chữ. Viên quản ngục cảm động và nhận lời khuyên, cho thấy sức mạnh cảm hóa của nhân cách cao cả.
Cảnh cho chữ là minh chứng cho tài năng và tư tưởng độc đáo của Nguyễn Tuân. Bằng bút pháp điện ảnh, ông đã khắc họa một tình huống truyện đầy kịch tính và ý nghĩa, ca ngợi vẻ đẹp của con người và khẳng định niềm tin vào chiến thắng của cái thiện, cái đẹp. Tác phẩm “Chữ người tử tù” và đặc biệt là cảnh cho chữ, đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người đọc như một bản hùng ca về thiên lương và tài hoa, một lời nhắc nhở về giá trị vĩnh cửu của cái đẹp và cái thiện trong cuộc sống.
