Mở Đầu
Cuối tháng 10 năm 1944, Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước và chỉ đạo việc thành lập một đội vũ trang chủ lực. Người nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tập hợp những cán bộ, chiến sĩ ưu tú, trang bị vũ khí tốt nhất để hình thành một đội quân hoạt động hiệu quả, đặt nền móng cho sự phát triển của lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam. Nhiệm vụ này được giao cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người đã phác thảo chi tiết về tổ chức, phương châm hành động, hậu cần và mối quan hệ giữa đội chủ lực với các lực lượng vũ trang địa phương.
Quá Trình Hình Thành Đội Quân
Chỉ Thị Thành Lập Đội Vũ Trang
Trong bối cảnh đất nước đang chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa toàn dân, Lãnh tụ Hồ Chí Minh đã đưa ra chỉ thị quan trọng: “Bây giờ nên tập hợp những cán bộ, chiến sĩ anh dũng nhất, những vũ khí tốt nhất, tổ chức thành một đội vũ trang để hoạt động… Chúng ta sẽ lập đội quân giải phóng…”. Theo đó, Đại tướng Võ Nguyên Giáp được giao trọng trách tổ chức, thành lập và chỉ đạo hoạt động của đội quân này. Người đã phác thảo những nét chính về cơ cấu tổ chức, phương châm hành động, vấn đề cung cấp lương thực, đạn dược, cũng như mối quan hệ giữa đội chủ lực và các lực lượng vũ trang địa phương. Tổ chức của đội phải lấy chi bộ Đảng làm hạt nhân lãnh đạo.
Phương Châm Và Yêu Cầu Cụ Thể
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhấn mạnh phương châm “Người trước, súng sau”. Các đội viên phải là những người kiên quyết, hăng hái, dũng cảm trong chiến đấu, có lòng yêu nước nồng nàn và căm thù giặc sâu sắc. Cán bộ chỉ huy đội, trung đội chủ yếu được tuyển chọn từ những người đã được học quân sự ở nước ngoài. Đội cần có đủ thành phần các dân tộc (Tày, Nùng, Mán, Kinh) và người địa phương để thuận lợi cho hoạt động sau này. Trước lúc ra đi, Người còn căn dặn: “Phải dựa chắc vào dân. Dựa chắc vào dân thì không kẻ địch nào tiêu diệt được ta”.
Lựa Chọn Tên Gọi Và Lên Kế Hoạch
Theo chỉ dẫn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng đồng chí Lê Quảng Ba đã trao đổi, lựa chọn nhân sự và tập trung vũ khí, lên kế hoạch cụ thể. Về tên gọi của Đội, sau khi cân nhắc, các đồng chí thống nhất chọn tên là Đội Việt Nam giải phóng quân. Tuy nhiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề xuất thêm hai chữ “Tuyên truyền” vào tên gọi, trở thành Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, để phản ánh đúng nhiệm vụ hiện tại của đội.
Bức ảnh tư liệu ghi lại quang cảnh ngày thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tại khu rừng Trần Hưng Đạo.
Khi các kế hoạch cho lễ thành lập đội đã hoàn tất, các đồng chí Võ Nguyên Giáp và Lê Quảng Ba đã báo cáo và được Người nhất trí. Riêng về tên gọi, Bác đề nghị thêm hai chữ “Tuyên truyền” vào tên đội quân giải phóng cho đúng với nhiệm vụ hiện tại của nó. Bác yêu cầu thành lập nhanh, khi thành lập phải có những lời thề danh dự. Thành lập xong ra quân hành động có tính chất quần chúng. Trận đầu mặc dù đội quân mới thành lập còn non yếu nhưng phải chiến thắng. Điều đó sẽ ảnh hưởng tốt cho công tác tuyên truyền và tác động trong quần chúng.
Lễ Thành Lập Và Nhiệm Vụ
Lời Dặn Trước Ngày Lễ
Trước ngày thành lập, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã nhận được một bức thư của Lãnh tụ Hồ Chí Minh đựng trong một vỏ bao thuốc lá. Đó chính là chỉ thị thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, do chính Người viết. Người còn dặn thêm: “Nhớ bí mật: ta ở Đông, địch ở Tây. Lai vô ảnh khứ vô hình”.
Buổi Lễ Trang Trọng
Vào 17 giờ ngày 22 tháng 12 năm 1944, lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân chính thức bắt đầu tại khu rừng Trần Hưng Đạo. Đồng chí Võ Nguyên Giáp bước lên kỳ đài để làm lễ chào cờ. Sau khi ban tổ chức tuyên bố lý do và giới thiệu đại biểu, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã đọc diễn từ tuyên bố thành lập và giao nhiệm vụ cho đội. Tiếp đó, đồng chí Võ Nguyên Giáp trang trọng đọc Mười lời thề danh dự.
Sau những lời thề, những cánh tay đồng loạt giương cao, cùng những tiếng hô “Xin thề” đồng thanh cất lên mạnh mẽ, vang động núi rừng. Đại diện Liên tỉnh ủy Đệ Tam đọc lời chào mừng và tin tưởng Đội sẽ hoàn thành nhiệm vụ mà Đoàn thể giao phó. Đại diện các tổ chức thanh niên, phụ nữ, các đội vũ trang địa phương lên chúc mừng Đội bằng những lời cảm động và tin tưởng.
Cơ Cấu Và Hoạt Động Ban Đầu
Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân có 34 đội viên, do đồng chí Hoàng Sâm làm Đội trưởng, đồng chí Xích Thắng (tức Dương Mạc Thạch) làm Chính trị viên, đồng chí Hoàng Văn Thái phụ trách kế hoạch – tình báo. Đội biên chế thành 3 tiểu đội. Chiều hôm đó, cả Đội tổ chức một bữa cơm “nhật”, không rau, không muối để nêu cao tinh thần chịu đựng gian khổ của người chiến sĩ cách mạng.
Sau bữa cơm không rau, không muối là đêm du kích đầm ấm, cảm động diễn ra đến nửa đêm cạnh đồng lúa bắp bùng cháy giữa rừng mùa đông giá lạnh. Mỗi đội viên đứng lên giới thiệu bí danh, xuất thân, quê quán, con đường đến với cách mạng, từ đó vạch trần những tội ác mà đế quốc thực dân gây ra cho bản thân, gia đình và quê hương mình.
Ý Nghĩa Lịch Sử
Những Trận Đánh Đầu Tiên
Sau ngày thành lập, Đội xuất quân và giành thắng lợi giòn giã trong hai trận đánh Phai Khắt và Nà Ngần, mở ra truyền thống “đánh thắng trận đầu” và “đã ra quân là đánh thắng” của quân đội ta. Tiếp đó, đội tiến hành hoạt động vũ trang tuyên truyền phát triển phong trào cách mạng ở Việt Bắc.
Sự Phát Triển Lực Lượng
Chấp hành nghị quyết của Hội nghị quân sự cách mạng Bắc Kì, ngày 15 tháng 5 năm 1945, lễ thống nhất Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và Cứu quốc quân thành Việt Nam Giải phóng quân được tổ chức tại đình làng Quặng, xã Địch Biên Thượng, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Việt Nam Giải phóng quân đã cùng bộ đội địa phương, tự vệ và nhân dân chiến đấu bảo vệ vùng giải phóng, bảo vệ chính quyền cách mạng ở những nơi mới thành lập, sẵn sàng tiến lên Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước khi thời cơ đến.
Chỉ chưa đầy nửa năm sau ngày thành lập, vừa chiến đấu vừa vũ trang tuyên truyền, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã phát triển, lớn mạnh nhanh chóng. Sự ra đời và hoạt động của Đội đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của cách mạng nước ta lúc đó, đánh dấu bước phát triển rất quan trọng của lực lượng vũ trang nhân dân ta trong quá trình hình thành và phát triển từ bắt đầu năm 1930, với các đội tự vệ đến Quân đội nhân dân cách mạng hùng mạnh, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại ngày nay. Đó cũng là cái mốc đánh dấu một bước tiến quan trọng trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc của nhân dân ta.
Từ đây, đất nước ta có một đội quân chủ lực thống nhất, có cương lĩnh chính trị, quân sự rõ ràng, chiến đấu dũng cảm, liên hệ mật thiết với nhân dân, đã ra quân là đánh thắng.
Đánh Giá Từ Chuyên Gia Quốc Tế
Nhà nghiên cứu người Mỹ William Duiker đã đánh giá: “Với việc hình thành đội vũ trang tuyên truyền đầu tiên ngày 22-12-1944, diện mạo của lực lượng vũ trang tương lai, còn gọi là Việt Nam Giải phóng quân, bắt đầu hình thành. Đội Tuyên truyền vũ trang là đơn vị chính quy đầu tiên của phong trào. Lực lượng này sẽ tăng viện cho lực lượng du kích được tổ chức và chỉ đạo ở cấp huyện, các đơn vị tự vệ được tuyển từ các làng dưới sự chỉ đạo của Đảng”.
Đại tá, TS Phan Sỹ Phúc
