Năm 1953, từ bốn câu thơ Bác Hồ tặng thanh niên xung phong, nhạc sĩ Hoàng Hòa đã xúc cảm sáng tác bài hát “Thanh niên làm theo lời Bác”. Bài hát nhanh chóng lan tỏa và được đón nhận nồng nhiệt. Đặc biệt, trong ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954), hai ca khúc vang lên trong ngày hội lớn đều là sáng tác của người con quê hương Nam Định: “Tiến về Hà Nội” của nhạc sĩ Văn Cao và “Thanh niên làm theo lời Bác” của nhạc sĩ Hoàng Hòa. Đến tháng 10/1992, tại Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ VI, bài hát “Thanh niên làm theo lời Bác” chính thức được chọn là bài ca của Đoàn.
Nguồn gốc và ý nghĩa sâu sắc
Chúng tôi tìm về gia đình nhạc sĩ Hoàng Hòa tại số 3, Hồ Xuân Hương, phường Nguyễn Du, quận Hai Bà Trưng (Hà Nội) nhân kỷ niệm 70 năm Ngày thành lập QĐND Việt Nam. Dù sức khỏe yếu do tai biến, qua lời kể của người thân, chúng tôi được cung cấp những tài liệu quý giá về tác giả và ca khúc này. Ông Hoàng Long, em trai nhạc sĩ Hoàng Hòa, chia sẻ: “Bài hát ‘Thanh niên làm theo lời Bác’ do anh tôi sáng tác năm 1953, nhưng nhiều người vẫn nhầm lẫn về tên và quê quán của tác giả. Thực tế, khi sáng tác bài hát này, anh tôi là Bí thư Tỉnh đoàn Thái Bình, đó là lý do nhiều người lầm tưởng ông là người Thái Bình. Hoàng Hòa là một cán bộ Đoàn tâm huyết, cả cuộc đời ông cống hiến cho phong trào thanh niên.”
Nhạc sĩ Hoàng Hòa (tên thật Cao Hy Vọng) sinh ra tại xã Nam Cường, Nam Trực, Nam Định. Ông tham gia Đoàn Thanh niên Cứu quốc từ năm 15 tuổi và từng giữ nhiều vị trí quan trọng trong công tác Đoàn như Bí thư Tỉnh đoàn Hưng Yên, Bí thư Thành đoàn Hải Phòng, Thường vụ Trung ương Đoàn các khóa III, IV, Trưởng ban Học sinh, sinh viên.
Hành trình ra đời của một ca khúc
Câu chuyện về sự ra đời của “Thanh niên làm theo lời Bác” bắt nguồn từ tháng 3/1953 tại khu du kích căn cứ Đồng Hồ – Kỳ Anh (Thái Bình). Nhạc sĩ Hoàng Hòa đã xúc động trước bài báo tường thuật chuyến thăm đơn vị TNXP của Bác Hồ tại Việt Bắc vào ngày 28/3/1951. Trong chuyến thăm này, Bác Hồ đã ân cần căn dặn và tặng thanh niên xung phong bốn câu thơ đầy ý nghĩa:
“Không có việc gì khó,
Chỉ sợ lòng không bền.
Đào núi và lấp biển,
Quyết chí ắt làm nên.”
Bốn câu thơ này, cùng với những lời dạy của Bác, đã khơi nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho nhạc sĩ Hoàng Hòa. Ông đã viết nên bài hát “Thanh niên làm theo lời Bác” chỉ trong một buổi sáng, với cảm xúc dâng trào và ca từ tuôn chảy.
Sự lan tỏa và vinh quang
Bài hát nhanh chóng được lan truyền trong các chiến sĩ và thế hệ thanh niên. Trong tháng 10/1954, khi đoàn quân tiến vào tiếp quản Thủ đô, bài hát đã được vang lên. Anh em gợi ý đổi chữ “kết đoàn lại” thành “kết liên lại” cho dễ hát, và chữ “ắt” cuối bài được đổi thành “cũng” để dễ thuộc. Nhạc sĩ Hoàng Hòa đã đồng ý, vì ông mong muốn bài hát phục vụ tốt cho phong trào quần chúng.
Tháng 7/1954, tại hội nghị cán bộ Đoàn toàn quốc, bài hát “Thanh niên làm theo lời Bác” được trình bày trước Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bác đã khen ngợi bài hát và căn dặn các đại biểu phải phổ biến cho mọi người cùng hát.
Năm 1992, tại Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ VI, bài hát chính thức trở thành bài ca của Đoàn.
Những điều chưa kể
Ông Hoàng Long chia sẻ thêm về những khúc mắc xung quanh bài hát: “Bài hát này đã phổ biến rộng rãi, đoàn viên nào cũng thuộc nhưng lại ít người biết tên tác giả. Một số đoàn văn công và bài báo giới thiệu tác giả là Hoàng Hà (Đại tá trong Đoàn văn công Tổng cục Chính trị), nhưng đó là em ruột của nhạc sĩ Hoàng Hòa và không cùng sáng tác ca khúc này.”
Bài hát vốn có hai lời, nhưng các sách nhạc chỉ in một lời, thậm chí có nơi còn in sai lời. Lời hai của ca khúc “Thanh niên làm theo lời Bác” là:
“Khó không sợn xung phong tiến lên nào anh em ơi.
Ta quyết xây dựng hạnh phúc hòa bình độc lập, tự do.
Khó không sợn xung phong tiến lên sản xuất kiến thiết.
Lúa ngô đầy đồng, nhă máy tưng bừng sản xuất ấm no.
Đi lên Thanh niên, chớ ngại ngần chi đi lên Thanh niên, làm theo lời Bác
‘Không có việc gì khó, Chỉ sợ lòng không bền.
Đào núi và lấp biển, Quyết chí ắt làm nên’.”
Nhạc sĩ Hoàng Hòa được xem là “nhạc sĩ của Đoàn” với hơn 30 ca khúc viết cho thanh niên. Năm 2012, ông vinh dự được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì.
Nhạc sĩ Hoàng Hòa.
Việt Thắng
