Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân là một di sản vô cùng quý báu, xuyên suốt cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Người. Đây không chỉ là kim chỉ nam cho sự nghiệp giải phóng dân tộc mà còn là nền tảng vững chắc cho công cuộc đổi mới, xây dựng đất nước hiện nay. BRAND_CUA_BAN tự hào là đơn vị tổng hợp và biên soạn những nội dung ý nghĩa như thế này, mang đến cái nhìn toàn diện và sâu sắc về các giá trị cốt lõi trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Khẳng định vai trò, địa vị tối thượng của Nhân dân
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, dân chủ là “quý báu nhất của nhân dân”. Khái niệm này không chỉ phản ánh giá trị phổ quát mà còn là kim chỉ nam cho hành động thực tiễn, nhằm xây dựng một chế độ chính trị mà ở đó, nhân dân thực sự là chủ thể nắm giữ mọi quyền lực. Ngay từ những ngày đầu sau Cách mạng Tháng Tám thành công, Người đã khẳng định: “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Độc lập – Tự do – Hạnh phúc”. Tuyên ngôn độc lập của Người đã dứt khoát khẳng định: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, nghĩa là nhân dân là chủ” (1).
Người nhấn mạnh rằng, mọi quyền hành và lực lượng “đều là của dân, do dân, vì dân”. Điều này thể hiện sự khác biệt căn bản giữa nhà nước dân chủ nhân dân và các nhà nước bóc lột trong lịch sử. “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” (2). Tất cả mọi quyền lực đều bắt nguồn từ nhân dân, và nhân dân có quyền quyết định vận mệnh quốc gia – dân tộc. Điều này không chỉ thể hiện qua việc nhân dân bầu ra Quốc hội và các cấp chính quyền, mà còn bao hàm cả quyền kiểm soát, giám sát và bãi miễn đại biểu khi họ không còn xứng đáng. “Nước ta là nước dân chủ. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân, bao nhiêu lợi ích đều vì dân… Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân. Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân. Chính quyền từ xã đến Chính phủ Trung ương do dân cử ra. Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên. Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân” (3).
Xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân
Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ còn thể hiện rõ nét qua quan niệm về việc xây dựng một nhà nước thực sự “của dân, do dân và vì dân”. Ngay từ năm 1927, trong tác phẩm “Đường Cách mệnh”, Người đã chỉ rõ: “…làm sao cho cách mệnh rồi thì quyền giao cho dân chúng số nhiều, chớ để trong tay một bọn ít người. Thế mới khỏi hy sinh, thế dân chúng mới được hạnh phúc” (4).
Nhà nước của dân
Nhà nước của dân là nhà nước mà ở đó, toàn bộ quyền lực thuộc về nhân dân. Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước, là gốc rễ và là nền tảng cho mọi hoạt động của nhà nước. Các cơ quan nhà nước, từ trung ương đến địa phương, đều là công bộc của dân, phục vụ lợi ích chính đáng của nhân dân. Người nhấn mạnh: “Việc gì có lợi cho dân, ta phải hết sức làm. Việc gì có hại đến dân, ta phải hết sức tránh. Chúng ta phải yêu dân, kính dân thì dân mới yêu ta, kính ta” (5).
Nhà nước do dân
Nhà nước do dân là nhà nước do nhân dân lựa chọn, bầu ra những đại biểu của mình để thay mặt mình tổ chức, điều hành công việc. Điều này được thực hiện thông qua chế độ tổng tuyển cử phổ thông đầu phiếu. Nhân dân không chỉ tham gia vào việc bầu cử mà còn tích cực đóng góp vào việc xây dựng nhà nước, kiểm soát quyền lực nhà nước. “Nếu Chính phủ làm hại dân thì dân có quyền đuổi Chính phủ”, điều này khẳng định quyền lực tối cao thuộc về nhân dân.
Nhà nước vì dân
Nhà nước vì dân là nhà nước luôn đặt lợi ích và nguyện vọng chính đáng của nhân dân lên hàng đầu. Nhà nước không có đặc quyền, đặc lợi, không đứng trên nhân dân mà phải thực sự trong sạch, cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần căn dặn: “Việc gì có lợi cho dân thì dù nhỏ cũng cố gắng làm. Việc gì có hại cho dân thì dù nhỏ cũng cố gắng tránh”. Nhà nước vì dân còn là nhà nước luôn đề cao trách nhiệm chính trị trước nhân dân, đảm bảo “nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân rét, Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân dốt, Đảng và Chính phủ có lỗi”.
Giải quyết mối quan hệ Nhà nước – Nhân dân trên tinh thần dân chủ
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, mối quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân là mối quan hệ mật thiết, gắn bó chặt chẽ. Nhân dân cần Nhà nước để lãnh đạo và tổ chức xây dựng, phát triển đất nước. Ngược lại, Nhà nước phải dựa vào mọi nguồn lực của nhân dân để phục vụ nhân dân. Nguyên tắc cơ bản trong hoạt động của Nhà nước là “nguyên tắc tập trung dân chủ”, vừa phát huy dân chủ đến cao độ để động viên mọi lực lượng của nhân dân, vừa tập trung cao độ để thống nhất lãnh đạo.
Người cũng nhấn mạnh vai trò của chuyên chính trong việc bảo vệ nền dân chủ. “Chế độ nào cũng có chuyên chính. Vấn đề là chuyên chính với ai?”. Dân chủ cần đi đôi với chuyên chính để bảo vệ thành quả cách mạng và đảm bảo sự ổn định cho xã hội.
Việc xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, có hiệu lực pháp lý mạnh mẽ là một nội dung quan trọng. Hiến pháp năm 1946 và các văn bản pháp luật sau này đã thể hiện rõ điều này. Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng việc đào tạo đội ngũ cán bộ, công chức am hiểu pháp luật, thực hiện quản lý nhà nước bằng pháp luật và làm cho pháp luật có hiệu lực trong thực tế.
Thực tiễn vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ
Trong công cuộc đổi mới gần 35 năm qua, tư tưởng dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục được vận dụng sáng tạo để củng cố mối quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân.
Thể chế hóa tư tưởng dân chủ
Hiến pháp năm 2013 đã thể chế hóa đầy đủ quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, đồng thời quy định rõ vai trò của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp. “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác của Nhà nước”. Các luật về tổ chức chính trị – xã hội, như Luật Công đoàn, Luật Thanh niên, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã cụ thể hóa vai trò của các tổ chức này trong việc giám sát và phản biện xã hội.
Sự tham gia của nhân dân vào quản lý nhà nước
Chính phủ đã ban hành nhiều Nghị định, Chỉ thị nhằm thực hiện phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, tăng cường sự tham gia của nhân dân vào công việc của Nhà nước. Thông qua các tổ chức chính trị – xã hội, nhân dân ngày càng tích cực đóng góp trí tuệ, nhân lực để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa vững mạnh.
Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức
Việc xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức có năng lực và phẩm chất đạo đức là yếu tố then chốt. Các chiến lược về cán bộ và Luật sửa đổi, bổ sung Luật Cán bộ, công chức đã góp phần xây dựng một nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại, trách nhiệm, phục vụ nhân dân.
Tuy nhiên, vẫn còn những thách thức đặt ra như nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của nhân dân, khoảng cách giữa việc ban hành và thực hiện pháp luật, và những bất cập trong thực hành dân chủ đi đôi với kỷ cương, kỷ luật.
Tiếp tục phát huy tư tưởng Hồ Chí Minh
Để củng cố mối quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân trong thời gian tới, cần tiếp tục quán triệt sâu sắc tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ; hoàn thiện thể chế thực hành dân chủ; đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp; và đẩy mạnh xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức liêm chính, tận tâm phục vụ nhân dân.
(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 13, tr. 83
(2) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 7, tr. 434
(3) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 6, tr. 232
(4) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 2, tr. 292
(5) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 4, tr. 64 – 65
